Transfer technologii do małych i średnich firm

Robert Wojtachnik
(Manager , 02/2003, str. 48, 3 str.)

        W krajach rozwiniętych pozyskiwanie nowych technologii jest powszechnie stosowanym sposobem rozwoju przedsiębiorstwa. Transfer technologii jest wynikiem nierówności technologicznej w poszczególnych regionach i krajach świata. Daje się zaobserwować, że jest on największy między krajami wysoko rozwiniętymi. Około 50% patentów dostarczanych za granicę pochodzi z USA, 12 % z Japonii, 8 % z Niemiec. Pozostałe przypadają na wysoko rozwinięte kraje Europy i Australię. W Polsce tylko 2.5 % przedsiębiorstw wdraża nowe technologie.

Transfer technologii wpływa na wzrost poziomu gospodarczego krajów. Na zdolność gospodarki do absorpcji technologii mają wpływ: efektywność i sprawność systemu ekonomicznego, dostępność i struktura środków trwałych, dostępność i struktura kwalifikacyjna siły roboczej, jakość sfery zarządzania i organizacji, stan i tendencje w dziedzinie krajowego systemu naukowo – badawczego.

        Zdolność przedsiębiorstw do tworzenia i wdrażania innowacji oraz faktyczna umiejętność wprowadzania nowych i zmodernizowanych wyrobów, nowych lub zmienionych procesów technologicznych lub organizacyjno – technicznych w Polsce nie jest duża. Przyczyną tego stanu rzeczy są zaszłości we wspomaganiu tych procesów, niska wiedza na ten temat, niechęć pracowników do zmian oraz ograniczenia związane z kosztami. Istnieją przypadki, w których widmo porażki odstrasza ewentualnych inicjatorów. Przy nieudanych próbach transferu technologii zauważa się straty ekonomiczne, osobiste oraz społeczne. O ile straty ekonomiczne są łatwe do oszacowania o tyle pozostałe mają wymiar psychologiczny. Taka porażka może w przyszłości podświadomie blokować potencjalne próby.

        Transfer technologii lub techniki stanowi przekazanie zbioru informacji umożliwiających prowadzenie z sukcesem działalności gospodarczej. Jest on kontraktem lub porozumieniem dotyczącym własności intelektualnej lub know-how. Własność intelektualna została wprowadzona w celu ochrony praw autora. Know-how jest związane ze środkami produkcji oraz umiejętnościami wykonywania określonego zawodu. Jego cechą jest charakter tajemnicy lub nowości. W odróżnieniu od patentów, know-how nie jest chronione specyficznym prawem. Transfer technologii można ro zp atrywać w kontekście rzeczy, wiedzy, procesów. Wydaje się, że najważniejszą rzeczą jest dopasowanie technologii do środowiska, w którym zostaje wdrażana. Każdy proces organizacyjny, gospodarczy, innowacyjny jest realizowany w określonych warunkach kulturowych, historycznych, geograficznych. Nawet najlepsze rozwiązania nie znajdujące aprobaty w organizacji lub społeczeństwie może zostać zniweczone.

Z pojęciem transfer technologii związane są terminy: innowacje oraz innowacyjność. Innowacje są to zmiany celowo wprowadzone przez człowieka, które polegają na zastępowaniu dotychczasowych stanów rzeczy innymi, ocenianymi dodatnio w świetle określonych kryteriów i składającymi się w sumie na postęp. Nie ma znaczenia, że produkty czy technologie znane są gdzie indziej; dla danego społeczeństwa, które ich wcześniej nie znało, mogą one być bez wątpienia innowacjami.

Zdolność przedsiębiorstw do tworzenia i wdrażania innowacji oraz faktyczną umiejętność wprowadzania nowych i zmodernizowanych wyrobów, nowych lub zmienionych procesów technologicznych lub organizacyjno – technicznych nosi nazwę innowacyjności. Na świecie istnieje, wiele sposobów realizacji tego procesu. Można tu wymienić np. wprowadzanie obcego kapitału oferującego nowe technologie, wprowadzanie nowych wyrobów opracowanych w ośrodkach badawczych wielkich koncernów, udoskonalanie procesów produkcyjnych zaproponowanych przez laboratoria lub instytuty badawcze czy też wykorzystywanie wyników badań prowadzonych w wyższych uczelniach. Owocem innowacyjności są doskonalsze i konkurencyjne produkty oraz nowocześniejsze i tańsze metody wytwarzania.

Każdą innowację charakteryzuje pięć cech:

• Względna przewaga,
• Kompatybilność,
• Kompleksowość,
• Możliwość wypróbowania,
• Możliwość obserwowania.

Nowa technologia powinna być lepsza w stosunku do zastępowanej. Istnieją przypadki, w których tylko niektóre cechy produktu są lepsze niż konkurencji i to właśnie ze względu na nie nowa technologia może się lepiej nadawać do niektórych zastosowaniach. Dużą rolę odgrywa tu popyt na daną cechę oraz umiejętnie przeprowadzona kampania marketingowa podkreślająca tę własność, dzięki której technologia przewyższa rywali. Jej przewaga jest postrzegana w kategoriach ekonomicznych oraz prestiżu społecznego. Jeżeli odbiorcy technologii odbierają  ją pozytywnie wówczas istnieje duże prawdopodobieństwo wprowadzenia jej w życie.

Nie bez znaczenia jest też kompatybilność. Świadczy ona o zgodności technologii z sytuacją, w jakiej firma (klient) się znajduje. Zgodność dotyczy warunków, doświadczeń i procedur działania. Jeżeli nie będzie kompatybilna to jest małe prawdopodobieństwo jej przyjęcia. Dlatego powstaje wiele standardów, dzięki którym można dokonać wdrożenia nowej technologii na nowym gruncie. Przykładałem może być elektroniczna wymiana informacji. Zostały stworzone pewne standardy (mowa tu m.in. o EDIFACT i XML) dzięki  którym stało się możliwe przesyłanie danych pomiędzy różnymi systemami komputerowymi. Jeżeli system, służący do zarządzania przedsiębiorstwem posiada obsługę wymienionych standardów, wówczas staje się bardziej kompatybilny w różnych środowiskach i branżach. Stanowi to niewątpliwy element przewagi konkurencyjnej produktu.

Kompleksowość jest stopniem postrzegania trudności technologii. Proste rozwiązania technologiczne są łatwiej przyswajalne niż bardziej skomplikowane.  Gdy integrator oprogramowania przedstawi ofertę na wdrożenie systemu o dużych kosztach i dużym stopniu skomplikowania trwającą długo, wówczas technologia może zostać zaakceptowana wówczas, gdy na rynku nie jest dostępna inna porównywalna technologia o mniejszej trudności. Dlatego wielu dużych producentów oprogramowania wprowadza predefiniowane systemy. Są one sparametryzowany w sposób najbardziej uniwersalny wymagający możliwie najmniejszej liczby modyfikacji. Dzięki takim posunięciom technologia jest postrzegana jako mniej skomplikowana a dzięki czemu jest tańsza i bardziej dostępna.

Gdy proponowane rozwiązanie zostało przetestowane (np. wersje demo, shareware) wówczas istnieje większe prawdopodobieństwo zaakceptowania innowacji. Można się wówczas przekonać, że jest ono zgodne z naszymi oczekiwaniami. Pomocne są tu listy referencyjne. Podobnie jest z możliwością obserwacji. Firmy próbując sprzedać produkt prezentują go, pokazując dotychczasowe instalacje. Klient może w ten sposób zaobserwować w jaki sposób dana technologia funkcjonuje oraz jakie przynosi efekty. Może również zasięgnąć opinii firm, w których wdrożenie takie zostało już przeprowadzone. Przypadki, w których funkcjonalność rozwiązania została zaobserwowana i potwierdzona przemawiają na korzyść proponowanej technologii.

        Podstawowym nośnikiem wiedzy są ludzie. Be zp ośredni kontakt zapewnia największą szybkość przekazu oraz najmniejszy stopień zniekształcenia informacji.  Migracja ludności, szkolenia pracowników za granicą, międzynarodowe konferencje są przykładem zastosowania ludzkiego czynnika jako nośnika wiedzy. Mniej znaczącym medium są publikacje i dokumentacje. Należą do nich bierne operacje licencyjne oraz literatura techniczna. Nośnikiem wiedzy są również produkty i ich zespoły.  Wiele firm kupuje nowoczesne wyroby i kopiuje zagraniczne wzorce. Czyni się tak najczęściej mniej zamożnych krajach. Przykładem mogą być produkty pochodzenia azjatyckiego.

        Transfer technologii występuje w dwóch formach: handlowej i niehandlowej. Pierwsza z nich obejmuje import, zakup licencji oraz usługi techniczne. Za wykonane usługi lub dostawę towaru zleceniobiorca otrzymuje wynagrodzenie. W przypadku nowych technologii są to znaczące kwoty. Licencje sprowadzają się do udzielenia przez nadawcę swojemu odbiorcy zezwolenia na korzystanie w ustalonym zakresie ze ściśle określonej, szczegółowej wiedzy technicznej wraz z jej przekazaniem. Inną formą jest Consulting. Polega na odpłatnym wykonaniu jakiegoś projektu technicznego bądź doradztwie przy wyborze projektu, urządzeń technicznych lub przy wyborze personelu. Jest to usługa kosztowna, ale przy doborze odpowiedniego kontrahenta daje stosunkowo najlepsze rezultaty. Jej zaletą jest obiektywizm w wyborze szukanej technologii. Formę niehandlową stanowią publikacje naukowe i techniczne, kursy, szkolenia i seminaria oraz badania patentowe. W porównaniu do form handlowych są to metody charakteryzujące się niskim kosztem. Wymagają znacznie większego nakładu pracy ze strony firmy i nie gwarantują osiągnięcia oczekiwanych rezultatów. Brak gwarancji wynika z braku doświadczenia w posługiwaniu się technologią. Podpisując kontrakt z dostawcą technologii na wdrożenie, odpowiednio sformułowana umowa jest gwarancją odniesienia zamierzonych skutków.

        Technologia przepływa dwoma kanałami. Są to kanał formalny oraz nieformalny. W pierwszym przypadku transferu można dokonać za pomocą inwestycji be zp ośrednich. Firma tworząca technologię może ją sprzedać w formie licencji (wyłącznej lub nie wyłącznej). Udzielając licencji wyłącznej licencjodawca udziela praw tylko jednemu licencjobiorcy i zobowiązuje się do nieudzielania jej innym, samemu zachowując przy tym pełne prawo do korzystania z przekazanej przez siebie wiedzy. Kanał formalny to również export producentów. Charakteryzuje się on fizycznym transferem technologii. Do kanałów nieformalnych można zaliczyć wymianę studentów, wymianę pracowników między firmami, spotkania zawodowe oraz publikacje naukowe. Te kanały nieformalne charakteryzują się dużą efektywnością.

Modele transferu technologii można sprowadzić do pięciu form. Model stosowności nie wymaga próbnego transferu. Uważa się, że technologia jest odpowiednia i potrzebna firmie. W takich warunkach jest ona bardzo dobrze przyswajalna. Nie trzeba przekonywać personelu do zalet technologii, gdyż są one dobrze znane. Dzieje się tak w przypadku, gdy posiadany system obsługi przedsiębiorstwa nie spełnia już oczekiwań personelu i ma zostać wdrożony program sprawdzony w przedsiębiorstwie o podobnym profilu działalności. Model rozpowszechniania polega na zareklamowaniu technologii. Należy poinformować jak największą liczbę potencjalnych odbiorców o istnieniu pewnych rozwiązań. Jest to model pasywny zakładający, że adresaci sami zainteresują się technologią. Jest to najczęściej stosowana metoda. Ostatnimi czasy wyspecjalizowały się firmy organizujące be zp łatne konferencje mające na celu zgromadzenie jak największej rzeszy potencjalnych klientów oraz zareklamowanie oferowanych produktów. Model wykorzystania wiedzy nie koncentruje się na fizycznym transferze lecz na transferze wiedzy. Ten sposób umożliwia odbiorcy indywidualną pracę. Przykładami są program wymiany menedżerów lub studentów. Z reguły jest on jednokierunkowy. Jego efektywność jest niska. Model współpracy kontekstowej zakłada że pracownicy będą wspólnie pracować nad transferem technologii.  Dobry model opiera się na współpracy. W przypadku wielooddziałowej firmy wdrożenie oprogramowania w całym przedsiębiorstwie może następować etapami. Wybierana jest jedna filia o największym potencjale, bądź największych potrzebach. Po udanej implementacji rozwiązania można zastosować transfer know-how pomiędzy oddziałami. Jest on o tyle łatwy, że pracownicy zazwyczaj chętnie współpracują w ramach tej samej organizacji. Stosowna motywacja pracowników dodatkowo zwiększa jego efektywność. Ostatnim modelem jest model transferu materiałów, projektów i wydajności. Transfer materiałów polega na fizycznym przemieszczeniu przedmiotów do innego miejsca. Transfer projektów dotyczy przeniesienia projektu produktu do innego miejsca. Transfer wydajności obejmuje transfer możliwości, zdolności i umiejętności używania. Tak dzieje się w przypadku otwierania filii przedsiębiorstwa za granicą. Firmy motoryzacyjne otwierające fabrykę transferują projekt samochodu lub jego podzespołów. W ramach transferu materiałów następuje przeniesienie linii produkcyjnych oraz niektórych podzespołów. Transfer wydajności jest związany z organizacją procesu produkcyjnego, systemu motywacyjnego pracowników, kultury organizacyjnej. W ramy tej kategorii wchodzą szkolenia oraz przekazanie odbiorcom wiedzy na temat sposobu użytkowania. Polega ono na uświadomieniu adresatom korzyści płynących z pełnego, prawidłowego korzystania.

        Transfer technologii jest kontraktem dość złożonym, obejmującym problemy : techniczne, prawne, ekonomiczne, finansowe, podatkowe i często polityczne. Pierwszym elementem jest określenie przedmiotu kontraktu. Powinien być sprecyzowany, gdyż w przypadku sporu tylko klauzule kontraktowe brane są pod uwagę. Należy umieścić również obwarowanie określające postępowanie w przypadku podrobienia patentu dostawcy i podrobienia patentu licencjonowanego. Ważnym elementem jest ustalenie zasad przeprowadzania modernizacji, określające w jaki sposób strony będą korzystały z ulepszeń przekazanej technologii. Poza wymienionymi elementami umowa powinna zawierać wysokość wynagrodzenia, klauzulę poufności oraz datę wejścia kontraktu w życie. Data wejścia w życie kontraktu jest istotna, gdy nie pokrywa się z datą podpisania umowy.

        Reasumując można stwierdzić, że najefektywniejszy transfer technologii dotyczy rzeczy, wiedzy, procesów oraz kontekstu. Ważnym aspektem jest dopasowanie technologii do danego środowiska. Nawet najlepsza technologia, która nie będzie dopasowana do kontekstu będzie nieefektywna. Pracownicy powinni być pozytywnie nastawieni do technologii, powinni jej oczekiwać. Należy również pamiętać by straty społeczne, przy ewentualnym oporze załogi były jak najmniejsze.

Duże koncerny przemysłowe, gdy uruchamiają nową produkcję lub wprowadzają nowe procesy technologiczne, czynią to przede wszystkim na podstawie opracowań własnych centrów badawczych. Małych i średnich przedsiębiorstw nie stać na własne laboratoria badawcze i z tego powodu winny mieć dostęp do centrów transferu technologii jako źródła ich postępu. Kluczową rolę odgrywają tu bardzo przedsiębiorczy pracownicy. To oni stanowią duży atut w procesie innowacyjnym. Czerpią oni wiedzę z publikacji naukowych i technicznych, kursów, szkoleń i seminariów. Można również zastosować wydajne, nieformalne kanały transferu technologii. Umożliwienie dostępu do wymienionych mediów jest stymulatorem innowacji.